Zeynep Aslı Kekeç Katılım Bülteni İçin Yazdı: KATILIM ESASLI (FAİZSİZ FİNANS) SERMAYE PİYASASI ÜRÜNLERİ

KATILIM ESASLI (FAİZSİZ FİNANS) SERMAYE PİYASASI ÜRÜNLERİ

Katılım esaslı sermeye piyasaları ,İslami finansın ilkeleri doğrultusunda tasarlanmış sermeye piyasası ürünleri üzerine dayandırılan kavramsal bir olgudur.Katılım esaslı sermaye piyasalarını tanıyabilmemiz için öncelikle bu piyasada işlem gören finansal ürünleri tanımamız gerekmektedir.Bu ürünler kira sertifikaları,sukuk olarak da adlandırılmaktadır.Faizsiz finans kriterlerine uygun hisse senetleri ile katılım esaslı çalışan yatırım fonları gibi yatırım araçlarından oluşmaktadır.Söz konusu ürünler konvansiyonel tarafta yaygın olarak işlem gören tahvil-bono,hisse senetleri ,yatırım fonları gibi bazı ürünlerle benzeşirken ; İslami prensip ve kurallar çerçevesinde keskin ayrımlara sahiptirler.Örneğin; sukuk yapı itibariyle tahvil/bono piyasasından farklı olarak meşru bir varlığa,menfaate,ticarete veya projeye dayanak olarak ihraç edilmektedir.Katılım esaslı yatırım fonları veya emeklilik fonlarının da fon portföylerinde sukuk,katılma hesapları,altın ve diğer kıymetli madenler gibi sadece faizsiz finans kriterlerine uygun yatırım araçları yer almaktadır.Hisse senetlerinde ise belirli şartları sağladıktan sonra faizsiz finans kriterlerine uygun hisse senetleri alım satıma konu olmaktadır.

Katılım Esaslı Sermaye Piyasası Ürünleri

Kira Sertifikaları-Sukuk

Sukuk ,kökeni arapça olan sak kelimesinin çoğuludur ve eşit değerli sertifikalar anlamına gelmektedir.En basit şekliyle sukuk;her türlü varlık,hak,yatırım veya faaliyetlerin finansmanını sağlamak amacıyla özel amaçlı şirketler veya varlık kiralama şirketleri tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık,hak,yatırım veya faaliyetlerden elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan sermaye ürünüdür.Geleneksel  borçlanma araçları faiz içeren menkul kıymetlerden oluşurken,sukuk temel olarak varlık sepetindeki sahiplik hakkından oluşan yatırım sertifikasıdır.Bölünmez hisselerle sahiplik yetkisini temsil eder ve tahvil-bonoya alternatif olarak geliştirilmiş faiz finansal enstrümandır.Sukuk,Varlık Kiralama Şirketleri aracılığıyla ihraç edilebilmektedir.Devlet,reel sektör firmaları,bankalar gibi kamu ve özel sermaye şirketleri ile adi ortaklıklar kaynak kuruluş veya fon kullanıcısı olarak İslami finans prensipleri dahilinde, fıkhi açıdan herhangi bir engel olmadığı sürece,her türlü sukukun ihracını Varlık Kiralama Şirketleri (VKŞ) aracılığıyla gerçekleştirebilirler.

Wakala(Vekalet)Sukuk

Vekalet sözleşmesine dayalı Wakala (Vekalet) sukuk,katılım bankalarının kullandıkları vekalet ürününden gelmekte olup İslami finansın yaygın olduğu piyasalarda Wakala(vekâlet ) sukuku olarak adlandırılmaktadır.Ülkemizde bu sukuk türü yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikası olarak mevzuatımızda yerini almıştır.Vekalet sukuk,kaynak kuruluşa ait varlık veya haklardan oluşan varlık portföyünün kaynak kuruluş tarafından ‘’Vekil’’ sıfatıyla VKŞ lehine yönetilmesine ve söz konusu varlık portföyünden elde edilen gelirlerin, prensipte anlaşılan beklenen getiri oranı üzerinden,belirli periyotlarda,yatırımcılar ile paylaşılması esasına dayanmaktadır.

Hisse Senetleri

Hisse senedi, bir şirketin öz sermayesinin eşdeğer parçalarından biridir.Bir şirkete ait hisse senedini satın alan kişiler o şirketin ortakları arasına katılırlar.Hisse senedi,şirket ile hisse sahibi arasındaki özel ilişkiyi ifade eder ve hisse senetleri sahiplerine ortaklık hakkı,yönetime katılma hakkı,bilgin edinme hakkı kar payı ve temettü avansı alma hakkı gibi çeşitli haklar sağlar.Bir şirketin hisse senedini satın almak,organize piyasalarda işlem görmesine bağlı olmaksızın,o şirkete ortak olmak, yani o şirketin yaptığı işlere ortak olmak anlamına geldiğinden,teorik açıdan bir nevi ticarete girişmek olarak değerlendirilebilir.Eğer şirketin ortaklık yapısına göre önemli oranda ya da çoğunluk hissesine sahip olunursa,şirket yönetiminde de söz sahibi olunacağından,teoriden öte pratikte de tamamen ticarete atılmak anlamına gelecektir.Eğer şirket ticaret yaparken fıkhi açıdan alım-satım şartlarına uyuyorsa,o şirketin hisse senedini alıp satmakta hiçbir sakınca olmayacağı aşikârdır.Ticari faaliyetlere ilişkin kısıtlamalar AAOIFI standartlarında açıkça belirtilmiştir.Hisse senedi alıp satmak isteyenler bu kurallara uyan şirketlerin hisse senetlerini alıp sattıkları sürece,fıkhi açıdan hiçbir kısıtlamaya tabi olmayacağı AAOIFI standartlarına ifade edilmektedir.Ülkemizdeki bazı faizsiz finans kuruluşları hisse senedi alım-satım işlemlerinde AAOIFI kurallarına uymayı tercih ederken bazı kuruluşlar ise kendi danışma kurullarının oluşturduğu kurallar çerçevesinde farklı ölçütler belirleyebilmektedirler.

Faizsiz Finans Esaslarına Göre Faaliyet Gösteren Şirketlerin Hisse Senetleri ve Bu Hisse Senetlerinin Belirlenme Yöntemleri

Faizsiz finans esaslarına göre hisse senetlerinin alım-satımı aşağıdaki oranlara/ilkelere göre yapılmaktadır. Bu esaslar uluslar arası kabul görmüş AAOFI standartlarıdır.

Faaliyet Alanlarına Göre İnceleme

Finansal Oranlarına Göre İnceleme

Ana faaliyet alanı;

Alkollü içecek,tütün mamulleri,domuz eti ve benzer gıda, içecekler,kumar,şans oyunu, eğlence sektöründeki firmalardan hisse senedi almak  fıkhen uygun değildir.Bir şirket için ana faaliyet alanı belirlenirken öncelikle şirket ana sözleşmesi esas alınır.Ana faaliyet alanlarından bir veya birkaçı yukarıdaki maddelerden en az biriyle ilgiliyse şirketin hisse senetlerinin alım-satımının yapılması uygun değildir.

Yatırım Fonları

Yatırım fonları; bireysel veya kurumsal yatırımcılardan toplanan kaynakların,hisse senedi,tahvil/bono,kira sertifikaları,özel sektör borçlanma araçları,repo-ters repo gibi sermaye piyasası araçları ile altın ve diğer kıymetli madenlerde değerlendirilmesiyle oluşturan portföylerdir.Yatırım fonları,portföy yönetim şirketleri tarafından belli bir fon yönetim ücreti karşılığında,müşterilerin risk algısına göre finansal enstrümanların seçilmesiyle profesyonel olarak yönetilmektedir.Her bir yatırımcı,fonun sahip olduğu portföyün bir kısmını temsil eden katılma payını satın alarak yatırım fonuna iştirak eder.Yatırım fonları ayrı bir tüzel kişilik sahibi olmamakla beraber fonun mal varlığı kurucudan yani portföy yönetim şirketinin mal varlığından tamamen ayrıdır.Söz konusu varlıkların Takasbank ve MKK tarafından günlük işleme ve kontrollere tabi tutulmasıyla yatırımcıların haklarının korunması sağlanmaktadır.

Yatırım Fonu Çeşitleri

  • Menkul Kıymet Yatırım Fonları
  • Borsa Yatırım Fonları
  • Serbest Yatırım Fonları
  • Yabancı Yatırım Fonları
  • Gayrimenkul Yatırım Fonları
  • Girişim Sermayesi Yatırım Fonları

Kıymetli Madenler Fonu

Borsa’da işlem gören altın ve diğer kıymetli madenler ile kıymetli madenlere dayalı sermaye piyasası araçlarına yatırılan fonları kapsayan şemsiye fonlardır. Kıymetli maden fonunun faizsiz fon olabilmesi için,fonun içindeki emtiaların birebir fiziki karşılığının bulunması ve fon alacısı lehine saklanması gerekmektedir.İstenildiğinde emtiaların fondan fiziki olarak çekilebilmesine olanak tanınabilmelidir.

Katılım Fonu

Portföyünün tamamı devamlı olarak kira sertifikaları,katılma hesapları,ortaklık payları,altın ve diğer kıymetli madenler ile Kurulca uygun görülen faize dayalı olmayan para ve sermaye piyasası araçlarına dayalı fonlardır.Bu fon türü,SPK tarafından sisteme yeni derç edilmiş,faizsiz finans esaslarına göre kurulacak yatırım fonlarını tarif eden bir fon türüdür.Her  fon,bir içtüzüğe bağlı olarak kurulmaktadır.Mali sektör hisse senedi fonu,sanayi sektörü hisse senedi fonu gibi çeşitli hisse senedi fonları tek bir içtüzük şemsiyesi altında ve her bir fon için ayrı bir izahnane hazırlanması  kaydıyla kurulabilir. Katılma fonları adı itibarıyla faizsiz finans sistemi için hazırlanıp yatırım fonları tebliğine derç edilen bir fon türüdür.Bu sebeple bu fon türü için hazırlanan bir içtüzük şemsiyesi altında kurulan tüm fonların faizsiz olması gerekmektedir.2018 yılı sonu itibarıyla ile faizsiz yatırım fonu piyasasında en çok rağbet gören fon kısa vadeli kira sertifikaları katılma fonudur.Bu fon türünde,fon portföyünün aylık ağırlıklı ortalama vadesi 25-90 gün olacak şekilde,fon toplam değerinin en az %80’i devamlı olarak kamu veya özel sektör tarafından ihraç edilen kira sertifikalarına yatırılmaktadır.

Borsa Yatırım Fonları

Borsa yatırım fonları (BYF),bir endeksi baz olan,baz aldığı endeksin performansını yatırımcılara yansıtmayı amaçlayan  ve payları borsada işlem gören yatırım fonlarıdır.BYF bir endekse,emtiaya dayalı olarak çıkarılmakta ve baz aldığı endeks veya emtia kapsamındaki varlıklara endeksteki ağırlıkları oranında yatırım yapmaktadır.Örneğin BİST-30 endeksine yatırım yapmak isteyen bir yatırımcı,endeksteki payları ayrı ayrı almak yerine endekse dayalı BYF’ye yatırım yaparak,söz konusu endekse  yatırım yapma imkânı bulmakta ve endeksin getirisinden yararlanabilmektedir.

Yabancı Yatırım Fonları

Yabancı yatırım fonları,yurtdışında kurulmuş yatırım fonları ya da kolektif yatırım kuruluşlarıdır.Bu fonların tabi olacağı faizsiz finans ilkelerinin şu ana kadar bahsedilen kurlardan hiçbir farkı bulunmamaktadır.Bu fonun portföyüne alınan varlıkların da diğer fonlarda olduğu gibi faizsiz finans ilkelerine uygun olması gerekmektedir.

Gayrimenkul Yatırım Fonları

Nitelikli yatırımcılardan katılma payları karşılığında toplanan paralarla, pay sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esaslarına göre fonun en az %80’ini gayrimenkul ve gayrimenkule dayalı haklardan oluşan varlıkları işletmek amacıyla portföy yönetim şirketleri tarafından bir içtüzük ile süreli veya süresiz olarak kurulan ve tüzel kişiliği bulunmayan malvarlığıdır. Gayrimenkullerin alım-satımının kiraya verilmesinin ve bu işlemlerin bir fon altında yapılmasının faizsiz finans ilkelerine aykırı hale getiren bir tarafı bulunmamaktadır. Sadece diğer fonlarda olduğu gibi,bu tür fonlarda da fon portföyüne faiz ibaresi taşıyan ya da faiz getirisi olan bir finansal aracın alınmaması ve fon portföyünde bir işleme konu edilmemesi gerekmektedir.Ayrıca gayrimenkullerin alım-satımı,kiraya verilmesi gibi durumlarda da faizsiz ilkeleriyle bağdaşmayacak gabin,yani aşırı yararlanma gibi icrai faaliyetlerden kaçınmak,genel ahlak ilkelerine uyulması gibi kriterler de büyük önem arz etmektedir.

 TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Dağıtım Platformu)

TEFAS;yatırımcıların merkezi bir elektronik platform üzerinden,platforma üye olan dağıtım kuruluşları aracılığıyla,fon alım satım işlemleri yapmasına imkân veren dijital platformun adıdır. Bankaların ve aracı kurumların bu platforma üye olması ve bu platforma kayıtlı olan tüm yatırım fonlarını kendi dağıtım kanalları(internet,şube)üzerinden müşterilerine sunması yasa olarak zorunludur. Bu sistemi katılım bankası tarafından değerlendirirsek ; katılım bankalarının çalışma ilkeleri gereği tüm yatırım fonlarının alım-satımına aracılık etmeleri,kuruluş ilkelerine aykırılık teşkil edecektir.Bu nedenle yetkili otoritelerin onayı ile kendi dağıtım kanallarından sadece faizsiz finans esaslarına göre kurulmuş yatırım fonlarına aracılık etmeleri gerekmektedir.Bu nedenle katılım bankalarının şubelerine gelen ya da internet sitelerine giren müşteriler,sadece katılım bankalarının Danışma Komiteleri tarafından icazeti verilmiş yatırım fonlarını görecekler ve sadece bu fonlar üzerinden alım satım işlemlerini gerçekleştirebileceklerdir.

Dökümantasyon

Yatırım fonları kurulurken öncelikle bir şemsiye içtüzük dokümanı hazırlanır ve daha sonra bu şemsiye içtüzük dokümanına uygun olarak izahname dökümanı hazırlanır.Önce iç tüzük sonra da izahname SPK’ya gönderilerek onay alınır ve yatırım fonu oluşturulduktan sonra yatırım fonunun halka satışı yapılabilir hale gelir.Hazırlanan bu dokümanlar yatırım fonları ile ilgili her türlü bilgiyi ve yatırım fonunun yapacağı yatırımları,kısıtlamaları içeren geniş çaplı bir tanıtım dokümanıdır.Faizsiz finansa uygun olabilecek yatırım fonları kurulabilmesi için,faizsiz finans ilkelerine uygun olmayan finansal ürünlerin hiçbirinin yatırım fonları dokümanlarına konulmaması gerekmektedir.Yasal olarak zorunluluk olmadığı müddetçe fon içtüzüğünde ve izahnamesinde faiz,temerrüt faizi,repo,futures (vadeli işlemler), faizli ödünç alma-verme,kaldıraçlı işlemler kullanma gibi ibarelerin bulunmaması gerekmektedir.Yatırım fonlarını yönetirken fıkhi açıdan olumsuz görülen işlemlerin fon içinde yapılmayacağına dair beyanın da içtüzük ve izahnamelerde belirtilmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, katılım esaslı sermaye piyasası ürünlerini  talep eden topluluk için dikkat edeceği  birçok kriter vardır. Faizsiz sermaye piyasası  ürünlerinin ilgili danışma kurulları veya kurumlar tarafından onaylanmasının  ardından halka sunulmaktadır.

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir